Trong vài năm gần đây, ngày càng có nhiều sự hợp tác giữa các doanh nghiệp Nhật và Việt Nam cũng như trao đổi về văn hóa giữa hai đất nước. Tuy khoảng cách về vị trí địa lý giữa Nhật và Việt Nam không gần như các nước Đông Nam Á, do nhiều yếu tố về lịch sử cũng như sự phổ biến của văn hóa Nhật Bản trên thế giới, người dân Việt Nam, nhất là giới trẻ Việt Nam ngày càng tiến gần hơn với việc tiếp cận văn hóa Nhật Bản.

Từ đấy việc học tiếng Nhật cũng trở nên phổ biến hơn. Nếu như ngày trước hầu hết những người học tiếng Nhật là thông qua việc chọn ngành khi thi vào khoa ngoại ngữ của trường đại học hay một số tiền nhân đi trước trong việc tiếp cận văn hóa Nhật Bản thì ngày nay, bên cạnh học vì sở thích, số lượng người học tiếng Nhật do yếu tố kinh tế thị trường, để tìm một con đường mới cho tương lai ngày một nhiều. Số lượng người tham gia học tiếng Nhật ở các trung tâm ngoại ngữ cũng như số lượng trung tâm tiếng Nhật được mở ngày một gia tăng. Thành viên đến học ở các trung tâm này không chỉ có các bạn trẻ mà còn có rất nhiều người đang đi làm cho các công ty Nhật đã mở văn phòng ở Việt Nam, hay có dự định như vậy trong tương lai.

Rõ ràng việc học tiếng Nhật đã trở nên rất thịnh hành. Tuy nhiên, có phải ai cũng thành công trong việc học tiếng Nhật và cụ thể hơn như thế nào thì có thể coi là thành công? Đây là một vấn đề khó có thể mô tả cụ thể được. Những ai đã từng đi học ở các trung tâm tiếng Nhật hẳn đều nhận thấy số lượng các lớp sơ cấp nhiều hơn nhiều số lượng các lớp trung cấp và chỉ có 1 đến 2 lớp cao cấp hoặc không có lớp nào, thay vào đấy là các lớp luyện thi JLPT.

Đọc đến đây bạn hẳn sẽ nghĩ học tiếng Nhật rất khó. Nhưng liệu có khó hơn học tiếng Anh không? Tính từ thời điểm học đến thời điểm tiến đến sử dụng thực tế trong công việc thì với tiếng Anh, một người Việt Nam thông thường sẽ mất tầm 10 năm (7 năm ở trường và 3 năm ở cao đẳng/đại học), còn tiếng Nhật thì chỉ mất tầm 3 đến 6 năm. Dĩ nhiên khi đi học ở trường thì mọi người sẽ không chuyên tâm học như khi tự mình đi học thêm ở ngoài vì công việc, nhưng số lượng người đi học thêm tiếng Anh ở ngoài trong thời gian còn là học sinh không phải cũng nhiều không kém đúng không. Bản thân đại đa phần người Nhật học xong tiếng Anh cũng không sử dụng được.

Vậy thì tiếng Nhật dễ hơn tiếng Anh? Nói như vậy cũng không hẳn đã là đúng. Vì thời điểm bắt đầu học tiếng Nhật của người Việt Nam thường muộn hơn tiếng Anh, cộng với việc chủ động tìm tòi học hỏi, cũng như điều kiện áp dụng thực tế đối với một phần những người đã đi làm nên thời gian học tiếng Nhật có phần được rút ngắn. Đối với những người mới bắt đầu học tiếng Nhật, từng bài học là một sự nỗ lực lớn. Sự khác biệt về chữ viết là một rào cản mà không phải ai cũng vượt qua được. Chưa kể sự khác nhau hoàn toàn về cấu trúc ngữ pháp và cách tư duy đã khiến không ít người từ bỏ việc học tiếng Nhật. Đây cũng là một lý do mà số lượng lớp sơ cấp, trung cấp và cao cấp ở các trung tâm tiếng Nhật lại khác nhau đáng kể như đã viết ở trên.

Các bạn học tiếng Nhật theo chuyên ngành ở trường đại học có thể sẽ khác nhưng những người học tiếng Nhật khác chắc hẳn ai cũng từng phải trải qua nhiều giai đoạn dằn vặt bản thân. Theo chương trình học ở tốc độ bình thường ở các trung tâm tiếng Nhật thì để học hết quyển Minna no Nihongo sơ cấp sẽ mất tầm 1 năm. Hầu hết mọi người sẽ vượt qua được giai đoạn này, học xong Hiragana, Katakana, một lượng không ít từ vựng, ngữ phấp ở thể lịch sự và tầm 150 Kanji. Và học được đến giai đoạn này thì sẽ đủ sức để đỗ JLPT N5. Có thể nói đó đã là một chặng đường dài, nhưng nhìn về phía trước thì đúng là chưa thấy đích ở đâu cả khi mà công việc đòi hỏi trình độ N3 hoặc cao hơn. Khi học tiếng Nhật ở Việt Nam, chặng đường đi từ N5 lên N4 và N4 lên N3 có thể nói là chặng đường mà nhiều người dừng bước nhất. Khi mà bạn còn chưa ngấm hết kiến thức học ở bài trước đã phải đối mặt với bài học mới, kanji mới. Chưa nói đến việc viết Kanji, việc đặt một câu sử dụng ngữ pháp đã học đôi khi cũng trở nên khó khăn. Ở cấp độ này thường người học tiếng Nhật chưa thể chuyển ý thành từ mà vẫn phải “dịch” trong đầu từ tiếng Việt sang tiếng Nhật. Vấn đề này không đơn giản là do tốc độ học nhanh vì có những lớp học tiếng Nhật cấp tốc còn đi nhanh hơn nhiều. Có thể do thiếu môi trường vận dụng, các ví dụ thực tế thì lại quá phức tạp để đối chiếu, hơn nữa giờ học ngắn, không thường xuyên khiến kiến thức tiếng Nhật của người học bị “để vào một góc” như hồi đi học ở trường. Cuộc sống bận rộn, vất vả khiến người học không tập trung được. Có thể nói JLPT N3 như là một điểm mốc được hay mất đối với người Việt Nam học tiếng Nhật. Dự thi 2, 3 lần mà vẫn chưa đỗ là chuyện thường, nhất là khi không tham gia các khóa luyện thi. Nó giống như việc cố đạt được TOEIC 450 để lấy bằng tốt nghiệp đại học vậy.

Đạt được JLPT N3 có thể là bước ngoặt của rất nhiều người. Đi tìm việc, mong muốn mức lương cao hơn, thay đổi công việc… là những việc có thể thấy sẽ xảy ra. Còn việc đạt được N2, N1 hay không thì chắc chỉ có thời gian mới nói được và cũng tùy quyết định của mỗi người. Dĩ nhiên lấy được N2 và N1 thì sẽ có nhiều cơ hội công việc tốt hơn nhiều, nhưng lấy được N3 đã khó rồi, liệu có ai chờ đến khi đạt được N1 không, cứ đi làm rồi nếu có điều kiện thì tự học lên dần là tốt hơn cả… hướng đi như vậy chắc hẳn có trong suy nghĩ của nhiều người.

Thực tế mà nói, nghĩ như vậy cũng có nhiều điểm lợi nếu điều kiện cho phép vận dụng tiếng Nhật trong công việc. Nhìn theo hướng khác, có nhiều người học tiếng Nhật lên đến N1, thi lấy được bằng rồi nhưng không nói được hay không vận dụng được đúng từ khi làm phiên dịch do thiếu kinh nghiệm trong giao tiếp cũng như kiến thức về từ chuyên môn, kém hơn hẳn với những người mới chỉ có N4, N3 nhưng đã làm trong ngành một thời gian dài. Vậy tại sao các công việc phiên dịch, biên dịch vẫn yêu cầu phải có bằng N2, N1 thay vì tuyển những người mới chỉ có bằng N3 rồi hướng dẫn đào tạo họ dần lên? Lý do một phần là vì nhu cầu công việc đòi hỏi sự chính xác về ngữ pháp trong nội dung văn bản được dịch thay vì chỉ đơn thuần là hiểu và truyền đạt ý. Mặt khác, do kinh nghiệm người Nhật ở Nhật cho thấy người nước ngoài học tập và làm việc ở Nhật với trình độ N2 vẫn còn rất nhiều hạn chế. Nói theo cách khác, trình độ N2 mới chỉ là điểm xuất phát cho những người đang học tập và làm việc ở Nhật. Không hẳn là bạn sẽ không đi học hay không làm việc được nhưng đứng ở khía cạch khách quan, người Nhật thấy rằng chỉ những người ở trình độ N2 thì khả năng giao tiếp mới gọi là tạm chấp nhận được và có thể đào tạo cho công việc chính thức. Trong khi đấy bằng N2 ở Việt Nam có thể mang đi xin việc một cách đàng hoàng ở nhiều nơi. Nói như vậy thì tiếng Nhật ở Nhật khác với tiếng Nhật ở Việt Nam à?

Sự thực phần nào đúng là như vậy. Do khác biệt lớn về phát triển kinh tế, xã hội, văn hóa, phong tục, tập quán, có thể nói một phần lớn tiếng Nhật được sử dụng ở Nhật bạn sẽ không nghe thấy ở Việt Nam hay được dạy ở bất kỳ một trường lớp nào. Ở đây không nói đến nhứng từ lóng, từ địa phương, thổ ngữ hay những cái tương tự mà đơn giản một phần của tiếng Nhật phổ thông không được sử dụng ở Việt Nam do sự chưa xuất hiện của những đồ vật hay hiện tượng được mô tả bởi những từ đấy hoặc sự lệch lạc về ý nghĩa do bất đồng trong văn hóa. Một cách nào đấy, việc này cũng liên quan đến việc đôi khi có việc người Nhật không hiểu hay hiểu nhầm khi nghe, đọc tiếng Nhật được dịch bởi người Việt Nam học tiếng Nhật ở trong nước.